Scope 1, 2 ve 3 Emisyonları: Kapsamlı Rehber

Sera gazı emisyonlarının doğru bir şekilde sınıflandırılması, ölçülmesi ve raporlanması, etkili bir iklim stratejisinin temel taşıdır. Uluslararası alanda en yaygın kabul görmüş emisyon sınıflandırma çerçevesi olan GHG Protocol (Sera Gazı Protokolü), emisyonları üç kapsama ayırmaktadır: Scope 1, Scope 2 ve Scope 3. Bu yazıda, her bir kapsamı detaylıca inceliyor, örneklerle açıklıyor ve ölçüm yaklaşımlarını ele alıyoruz.

GHG Protocol Nedir?

GHG Protocol, Dünya Kaynakları Enstitüsü (WRI) ve Dünya Sürdürülebilir Kalkınma İş Konseyi (WBCSD) tarafından ortaklaşa geliştirilen ve sera gazı emisyonlarının hesaplanması, yönetilmesi ve raporlanması için uluslararası düzeyde en yaygın kullanılan standart çerçevedir. İlk olarak 2001 yılında yayımlanan bu standart, günümüzde dünyanın her yerinden binlerce kuruluş tarafından kullanılmaktadır.

GHG Protocol'ün sera gazı emisyonlarını üç kapsama ayırmasının temel amacı, emisyon kaynaklarının şeffaf ve tutarlı bir şekilde sınıflandırılmasını sağlamak, çifte sayımı önlemek ve kuruluşların emisyon azaltım çalışmalarını doğru alanlara yönlendirmesine yardımcı olmaktır.

Scope 1: Doğrudan Emisyonlar

Scope 1 emisyonları, kuruluşun sahip olduğu veya kontrol ettiği kaynaklardan doğrudan atmosfere salınan sera gazlarını kapsamaktadır. Bu emisyonlar, kuruluşun doğrudan kontrolü altındadır ve azaltılması için en somut adımların atılabileceği alandır.

Scope 1 emisyonları dört ana kategoriye ayrılmaktadır:

• Sabit yanma kaynakları: Tesislerde ısınma, buhar üretimi veya elektrik üretimi amacıyla kullanılan kazanlar, fırınlar ve türbinlerdeki yakıt tüketiminden kaynaklanan emisyonlar. Örneğin, bir üretim tesisindeki doğal gaz kazanının emisyonları bu kategoriye girer.
• Hareketli yanma kaynakları: Kuruluşa ait veya kuruluş tarafından kontrol edilen araçlardan (kamyonlar, forkliftler, şirket araçları) kaynaklanan emisyonlar. Lojistik filosunun dizel tüketimi bu kategorinin tipik bir örneğidir.
• Proses emisyonları: Fiziksel veya kimyasal üretim süreçlerinden kaynaklanan emisyonlar. Çimento üretiminde kalsinasyon işlemi sırasında açığa çıkan CO2 veya alüminyum üretiminde anot tüketiminden kaynaklanan emisyonlar bu kategoridedir.
• Kaçak emisyonlar: Ekipman sızıntılarından, bağlantı noktalarından veya soğutma sistemlerinden kasıtsız olarak salınan emisyonlar. Klimaların soğutucu gazları (HFC'ler) veya doğal gaz dağıtım hatlarındaki metan sızıntıları bu kategoriye örnektir.

Scope 2: Dolaylı Enerji Emisyonları

Scope 2 emisyonları, kuruluşun satın aldığı elektrik, buhar, ısıtma ve soğutma enerjisinin üretiminden kaynaklanan dolaylı emisyonları kapsamaktadır. Bu emisyonlar, enerjiyi üreten tesiste fiziksel olarak gerçekleşmekle birlikte, enerjiyi satın alan kuruluşun talebi nedeniyle ortaya çıkmaktadır.

Scope 2, birçok kuruluş için en büyük emisyon kaynağıdır ve aynı zamanda en kolay azaltılabilecek alanlardan biridir. GHG Protocol, Scope 2 emisyonlarının hesaplanması için iki farklı yöntem tanımlamaktadır:

• Konum bazlı yöntem (Location-based): Kuruluşun bulunduğu bölgenin elektrik şebekesinin ortalama emisyon faktörü kullanılarak hesaplama yapılır. Türkiye için bu değer, TEİAŞ ve EPDK verilerine dayalı olarak ulusal şebeke emisyon faktörü olarak belirlenmektedir. 2026 yılı itibarıyla Türkiye'nin şebeke emisyon faktörü yaklaşık 0,42 kg CO2e/kWh civarındadır.
• Piyasa bazlı yöntem (Market-based): Kuruluşun özel olarak satın aldığı elektriğin emisyon faktörü kullanılır. Yenilenebilir Enerji Garantisi Belgeleri (YEK-G/I-REC), doğrudan tedarik sözleşmeleri veya enerji tedarikçisinin spesifik emisyon faktörü bu yöntemde kullanılabilir. Bu yöntem, yenilenebilir enerji satın alan kuruluşların düşük emisyon değerlerini raporlamasına olanak tanır.

Her iki yöntemin de raporlanması, GHG Protocol'ün Scope 2 Rehberi tarafından önerilmektedir. Bu çift raporlama yaklaşımı, hem bölgesel şebeke gerçekliğini hem de kuruluşun bilinçli enerji tercihlerini yansıtmaktadır.

Scope 3: Değer Zinciri Emisyonları

Scope 3, kuruluşun değer zincirinde meydana gelen tüm dolaylı emisyonları kapsamaktadır. Scope 1 ve 2'ye dahil olmayan ancak kuruluşun faaliyetleriyle ilişkili olan tüm emisyonlar bu kapsama girmektedir. Scope 3, genellikle bir kuruluşun toplam karbon ayak izinin yüzde 70 ila 90'ını oluşturmaktadır ve bu nedenle kapsamlı bir iklim stratejisi için kritik öneme sahiptir.

GHG Protocol, Scope 3 emisyonlarını 15 kategoriye ayırmaktadır. Bu kategoriler, yukarı akış (upstream) ve aşağı akış (downstream) olmak üzere iki ana gruba ayrılmıştır:

Yukarı Akış Kategorileri (1-8)

• Kategori 1 - Satın alınan mal ve hizmetler: Kuruluşun satın aldığı tüm hammadde, yarı mamul ve hizmetlerin üretiminden kaynaklanan emisyonlar.
• Kategori 2 - Sermaye malları: Satın alınan makine, ekipman, bina ve araçların üretiminden kaynaklanan emisyonlar.
• Kategori 3 - Yakıt ve enerji ile ilgili faaliyetler: Scope 1 ve 2'ye dahil edilmeyen yakıt üretimi, taşıma ve dağıtım emisyonları.
• Kategori 4 - Yukarı akış taşımacılık ve dağıtım: Satın alınan ürünlerin tedarikçiden kuruluşa taşınması sırasında ortaya çıkan emisyonlar.
• Kategori 5 - Operasyonlarda oluşan atıklar: Kuruluşun faaliyetleri sonucu oluşan atıkların bertarafı ve işlenmesi sırasındaki emisyonlar.
• Kategori 6 - İş seyahatleri: Çalışanların iş amaçlı yaptığı uçak, tren ve diğer ulaşım kaynaklı emisyonlar.
• Kategori 7 - Çalışan ulaşımı: Çalışanların ev-iş arası ulaşımından kaynaklanan emisyonlar.
• Kategori 8 - Yukarı akış kiralanan varlıklar: Kuruluşun kiraladığı ve Scope 1-2'de raporlanmayan varlıklardan kaynaklanan emisyonlar.

Aşağı Akış Kategorileri (9-15)

• Kategori 9 - Aşağı akış taşımacılık ve dağıtım: Satılan ürünlerin müşterilere taşınması sırasındaki emisyonlar.
• Kategori 10 - Satılan ürünlerin işlenmesi: Satılan ara ürünlerin müşteriler tarafından işlenmesi sırasındaki emisyonlar.
• Kategori 11 - Satılan ürünlerin kullanımı: Son kullanıcıların ürünleri kullanması sırasında ortaya çıkan emisyonlar.
• Kategori 12 - Satılan ürünlerin ömür sonu bertarafı: Ürünlerin kullanım ömrü sonunda bertaraf edilmesinden kaynaklanan emisyonlar.
• Kategori 13 - Aşağı akış kiralanan varlıklar: Kuruluşun kiraya verdiği varlıklardan kaynaklanan emisyonlar.
• Kategori 14 - Franchise'lar: Franchise operasyonlarından kaynaklanan emisyonlar.
• Kategori 15 - Yatırımlar: Kuruluşun finansal yatırımlarıyla ilişkili emisyonlar.

Scope 3 Neden Bu Kadar Önemli?

Scope 3 emisyonlarının ölçülmesi ve yönetilmesi, çeşitli nedenlerle giderek daha fazla önem kazanmaktadır:

• Büyüklük: Çoğu sektörde Scope 3, toplam emisyonların büyük çoğunluğunu oluşturmaktadır. Yalnızca Scope 1 ve 2'ye odaklanmak, kuruluşun gerçek karbon ayak izinin çok küçük bir bölümünü ele almak anlamına gelir.
• Düzenleyici baskı: AB'nin Kurumsal Sürdürülebilirlik Raporlama Direktifi (CSRD), SEC'in iklim bildirim kuralları ve benzeri düzenlemeler, Scope 3 raporlamasını zorunlu hale getirmektedir.
• Yatırımcı beklentileri: Kurumsal yatırımcılar ve finans kuruluşları, portföylerindeki şirketlerden Scope 3 dahil kapsamlı emisyon verilerini talep etmektedir.
• Tedarik zinciri riskleri: Scope 3 analizi, tedarik zincirindeki karbon risklerini ve fırsatlarını belirlemeye yardımcı olmaktadır. Yüksek emisyonlu tedarikçilerin tespiti, proaktif risk yönetimi için kritik bir bilgidir.
• Net sıfır hedefleri: Bilim Temelli Hedefler Girişimi (SBTi), net sıfır hedefi koyan kuruluşlardan Scope 3 emisyonlarını da hedeflerine dahil etmesini zorunlu kılmaktadır.

Ölçüm Yaklaşımları

Her bir kapsam için farklı ölçüm yaklaşımları ve veri kaynakları kullanılmaktadır:

Scope 1 için genellikle doğrudan ölçüm veya yakıt tüketimi verilerine dayalı hesaplama yöntemleri kullanılmaktadır. Tesis bazında yakıt faturaları, yakıt satın alma kayıtları ve proses verileri temel veri kaynakları arasındadır.

Scope 2 için elektrik faturaları ve şebeke emisyon faktörleri birincil veri kaynaklarıdır. Yenilenebilir enerji sertifikaları ve tedarikçi spesifik emisyon faktörleri, piyasa bazlı hesaplama için kullanılmaktadır.

Scope 3 için veri toplama daha karmaşıktır ve genellikle karma bir yaklaşım gerektirir. Tedarikçi spesifik veriler (birincil veri), sektörel ortalama emisyon faktörleri, harcama bazlı hesaplamalar ve yaşam döngüsü değerlendirmesi (LCA) veritabanları bu alanda kullanılan başlıca veri kaynakları ve yöntemlerdir.

Pratik Öneriler

Sera gazı emisyonlarınızı kapsamlar bazında hesaplamaya başlamak için şu adımları izleyebilirsiniz:

• Öncelikle Scope 1 ve 2 emisyonlarınızı tam ve doğru bir şekilde hesaplayın. Bu kapsamlar, veri toplama açısından en erişilebilir olanlardır.
• Scope 3 için bir ön tarama (screening) yaparak en büyük emisyon kategorilerini belirleyin. Her 15 kategoriyi aynı detay düzeyinde hesaplamak yerine, en önemli kategorilere odaklanın.
• Veri kalitesini sürekli iyileştirin. Başlangıçta sektörel ortalamalarla başlayıp zamanla tedarikçi spesifik verilere geçiş yapabilirsiniz.
• Hesaplama yönteminizi ve varsayımlarınızı şeffaf bir şekilde belgelendirin. Bu, raporlamanızın güvenilirliğini artıracaktır.
• Bir uzman danışmandan destek alarak hesaplama sürecinizi uluslararası standartlara uygun hale getirin.

Sonuç

Scope 1, 2 ve 3 emisyonlarının doğru anlaşılması ve hesaplanması, kuruluşların iklim stratejilerinin temelini oluşturmaktadır. Kapsamlı bir sera gazı envanteri oluşturmak, sadece bir raporlama zorunluluğu değil, aynı zamanda risklerin ve fırsatların belirlenmesi için stratejik bir araçtır. Emisyonlarınızı doğru kapsamlarda ölçerek, etkili azaltım stratejileri geliştirebilir ve sürdürülebilir bir geleceğe katkıda bulunabilirsiniz.